Oceany pokrywają większość powierzchni Ziemi, a wciąż znamy je słabiej niż powierzchnię Księżyca. Ten quiz sprawdzi, czy wiesz, gdzie jest najgłębsze miejsce na świecie, co powoduje pływy i jakie zwierzę jest największe w historii planety.
Błękitna planeta
Zdjęcia Ziemi z kosmosu pokazują przede wszystkim błękit. Nic dziwnego, że niektórzy żartują, iż naszą planetę powinno się nazywać Oceanem. Woda morska reguluje klimat, wytwarza znaczną część tlenu, którym oddychamy, i daje pożywienie miliardom ludzi. Mimo to oceany wciąż kryją mnóstwo tajemnic. Szczegółowe mapy dna obejmują tylko część ich powierzchni, a w głębinach co roku odkrywa się nowe gatunki zwierząt.
Ciemność, zimno i ciśnienie
Już kilkaset metrów pod powierzchnią światło słoneczne zanika. W głębinach panuje wieczna ciemność, temperatura spada do kilku stopni, a ciśnienie jest setki razy większe niż na powierzchni. Mimo to życie kwitnie: ryby świecące własnym światłem, ośmiornice o przezroczystych ciałach, ogromne kałamarnice i robaki żyjące przy gorących kominach hydrotermalnych, które czerpią energię nie ze słońca, lecz z reakcji chemicznych.
Na najgłębsze dno oceanu zeszło mniej ludzi niż stanęło na Księżycu. Wyprawy batyskafów to wciąż wielkie wydarzenia, a każdy zjazd przynosi nowe obserwacje. Większość badań prowadzą dziś zdalnie sterowane roboty i autonomiczne pojazdy podwodne.
Wielki przenośnik
Woda w oceanach nieustannie krąży. Wiatry i różnice temperatury oraz zasolenia napędzają prądy morskie – ogromne rzeki płynące w oceanie. Niektóre przenoszą ciepło z tropików w stronę biegunów i łagodzą klimat całych kontynentów. Dlatego w części Europy zimy są znacznie cieplejsze niż na tych samych szerokościach geograficznych w Ameryce Północnej czy Azji. Klimatolodzy uważnie obserwują, czy ocieplenie klimatu nie osłabi tej cyrkulacji.
Rytm przypływów
Nad Bałtykiem trudno to zauważyć, ale na wybrzeżach Atlantyku poziom morza dwa razy na dobę podnosi się i opada nawet o kilkanaście metrów. Statki czekają na przypływ, by wpłynąć do portu, a rybacy wychodzą po owoce morza na odsłonięte dno. Wyjaśnienie tego zjawiska zajęło uczonym stulecia, a dokładne tablice pływów do dziś są niezbędne każdemu kapitanowi.
Oceany w opałach
Oceany zmagają się z problemami wywołanymi przez człowieka. Plastikowe odpady tworzą ogromne skupiska na powierzchni, a mikroplastik trafia do ryb i ostatecznie na nasze talerze. Ocieplanie wód powoduje blaknięcie raf koralowych, a pochłanianie dwutlenku węgla zakwasza morza. Nadmierne połowy przetrzebiły populacje wielu gatunków ryb.
Są też dobre wiadomości. Morskie obszary chronione pozwalają odbudować się ekosystemom, a zakaz polowań na wieloryby sprawił, że niektóre ich populacje powoli rosną. Każdy może pomóc: ograniczać plastik, wybierać ryby z certyfikowanych połowów i wspierać organizacje chroniące morza. Nawet znad Bałtyku można zrobić dla oceanów więcej, niż się wydaje.
Polacy na oceanach
Polscy żeglarze mają na koncie wiele oceanicznych wyczynów. Leonid Teliga jako pierwszy Polak samotnie opłynął świat na jachcie „Opty” pod koniec lat 60. Kilka lat później Krystyna Chojnowska-Liskiewicz jako pierwsza kobieta na świecie samotnie opłynęła kulę ziemską. Żaglowce szkolne, takie jak „Dar Młodzieży”, od dziesięcioleci zabierają studentów i młodzież w rejsy przez wszystkie oceany.
Polskie statki badawcze prowadzą też pomiary na Bałtyku i w Arktyce, a polscy oceanografowie biorą udział w międzynarodowych wyprawach, które badają zmiany klimatu i życie w głębinach.
Najczęstsze pytania
Dlaczego woda w morzu jest słona?
Rzeki przez miliony lat wypłukiwały sole ze skał i niosły je do oceanów. Woda paruje, a sól zostaje, więc jej stężenie się utrzymuje.
Czy Bałtyk ma przypływy?
Tak, ale bardzo słabe – rzędu kilku centymetrów, bo Bałtyk jest prawie zamknięty i niewielki.
Ile tlenu wytwarzają oceany?
Szacuje się, że fitoplankton morski wytwarza około połowy tlenu powstającego na Ziemi w wyniku fotosyntezy.