Chemia to nie tylko probówki w szkolnej pracowni. Spotykamy ją w kuchni, łazience i każdym oddechu. Ten quiz sprawdzi, czy znasz symbole pierwiastków, wzory popularnych związków i chemię zwykłych rzeczy.
Laboratorium w kuchni
Pieczenie ciasta, gotowanie jajka czy parzenie herbaty to procesy chemiczne. Gdy ciasto rośnie w piekarniku, w środku powstają pęcherzyki gazu. Gdy białko jajka ścina się i bieleje, zmienia się struktura białek. Gdy mięso brązowieje na patelni, zachodzi reakcja, którą chemicy opisali w XX wieku i której zawdzięczamy aromat skórki chleba i smażonej cebuli. Każdy kucharz jest więc trochę chemikiem, nawet jeśli nigdy nie zaglądał do tablicy Mendelejewa.
Chemia działa też w łazience. Mydło łączy się zarówno z wodą, jak i z tłuszczem, dlatego zmywa brud. Ocet rozpuszcza kamień w czajniku, a wybielacze rozkładają barwniki. Warto wiedzieć, że niektórych środków czystości nie wolno mieszać – reakcja może wydzielić trujący gaz.
Tablica, która porządkuje świat
W 1869 roku Dmitrij Mendelejew ułożył znane wówczas pierwiastki w tabelę według ich mas i właściwości. Zostawił w niej puste miejsca i przewidział cechy pierwiastków, których jeszcze nie odkryto. Gdy kilka lat później znaleziono je w laboratoriach, okazało się, że miał rację. Dziś tablica okresowa liczy ponad sto pierwiastków, a ostatnie z nich uzyskano sztucznie w akceleratorach.
Symbole pierwiastków często pochodzą od nazw łacińskich, dlatego nie zawsze przypominają polskie słowa. Uczniowie zapamiętują je dzięki rymowankom i skojarzeniom – a niektóre symbole stały się częścią kultury popularnej i pojawiają się na koszulkach czy w nazwach zespołów muzycznych.
Powietrze, którym oddychamy
Powietrze wydaje się niczym, a to mieszanina kilku gazów w stałych proporcjach. W powietrzu są też gazy szlachetne, para wodna i niewielkie ilości gazów cieplarnianych, których stężenie ma ogromny wpływ na klimat Ziemi.
Wysoko nad nami znajduje się warstwa, która chroni życie przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. W latach 80. naukowcy odkryli, że niszczą ją związki używane w lodówkach i aerozolach. Międzynarodowy zakaz ich stosowania okazał się jednym z największych sukcesów ochrony środowiska – warstwa powoli się odbudowuje.
Kwasy, zasady i sok z kapusty
Odczyn roztworu mierzymy w skali od zera do czternastu. Sok cytrynowy i ocet są kwaśne, mydło i proszek do prania – zasadowe. Prosty domowy eksperyment pozwala to sprawdzić: sok z czerwonej kapusty zmienia kolor w zależności od odczynu, przechodząc od czerwieni przez fiolet do zieleni. To świetna zabawa z dziećmi i pierwsza lekcja chemii bez probówek.
Chemia nie jest wrogiem
Słowo „chemia” bywa używane jako synonim czegoś sztucznego i szkodliwego. Tymczasem wszystko, co nas otacza, łącznie z naszym ciałem, zbudowane jest z pierwiastków i związków chemicznych. Szkodliwość zależy od dawki i rodzaju substancji, a nie od tego, czy jest „naturalna”. Ten quiz pomoże przypomnieć sobie podstawy, które przydają się w kuchni, w sklepie i przy czytaniu etykiet.
Chemia w łazience
Szampon, pasta do zębów, krem i dezodorant to małe cuda chemii. Ich skład opisuje się w międzynarodowym systemie nazw INCI, dlatego etykiety kosmetyków wyglądają tak samo w każdym kraju. Na pierwszych miejscach listy są składniki, których jest najwięcej – zwykle woda – a na końcu te, których jest najmniej.
Warto nauczyć się czytać te listy. Pozwalają uniknąć składników, na które jesteśmy uczuleni, porównać produkty i nie dać się zwieść marketingowi. Hasła w rodzaju „bez chemii” są zresztą chwytem reklamowym – każdy kosmetyk, także naturalny, składa się ze związków chemicznych.
Najczęstsze pytania
Dlaczego nie wolno mieszać środków czystości?
Niektóre połączenia, np. wybielaczy z odkamieniaczami, wydzielają trujące gazy. Zawsze czytaj etykiety i używaj jednego środka naraz.
Jak zrobić domowy wskaźnik pH?
Zagotuj posiekaną czerwoną kapustę w wodzie i odcedź. Sok zmienia kolor: w kwasie robi się czerwony, w zasadzie – zielony.
Ile jest pierwiastków chemicznych?
Znamy 118 pierwiastków. Część z nich występuje w przyrodzie, a najcięższe uzyskano sztucznie w laboratoriach.