Dinozaury panowały na Ziemi przez ponad 150 milionów lat, a ich ślady znajdziemy także w Polsce. Ten quiz sprawdzi, czy wiesz, kiedy żyły, dlaczego wyginęły i czy ich potomkowie wciąż chodzą wśród nas.
Pasja, która zaczyna się w dzieciństwie
Niemal każde dziecko przechodzi „fazę dinozaurową”. Kilkulatki bez trudu wymieniają łacińskie nazwy, których dorośli nie potrafią wymówić, wiedzą, które gatunki jadły mięso, a które rośliny, i z przejęciem opowiadają o rogach, kolcach i pancerzach. Dla wielu naukowców właśnie ta pasja z dzieciństwa stała się początkiem kariery naukowej w badaniu skamieniałości.
Dinozaury fascynują, bo były jednocześnie prawdziwe i niewyobrażalne. Niektóre ważyły tyle co kilka słoni, inne były wielkości kury. Żyły na wszystkich kontynentach, w różnych klimatach, i przez ogromny czas – znacznie dłuższy niż istnieje nasz gatunek.
Jak czytać kości
Wszystko, co wiemy o dinozaurach, pochodzi ze skamieniałości: kości, zębów, jaj, odcisków skóry i piór, a także tropów zostawionych w błocie, które zamieniło się w skałę. Wydobycie szkieletu trwa czasem kilka sezonów, a jego przygotowanie w laboratorium – nawet kilka lat. Naukowcy używają dziś tomografii, analizy chemicznej i modeli komputerowych, by ustalić, jak dinozaury się poruszały, jak szybko rosły, a nawet jakiego były koloru.
Wiedza o dinozaurach ciągle się zmienia. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu przedstawiano je jako ociężałe, zimnokrwiste jaszczury wlokące ogony po ziemi. Nowe odkrycia pokazały zwierzęta aktywne, często pokryte piórami, opiekujące się młodymi i żyjące w stadach.
Polskie ślady
Polska nie kojarzy się z dinozaurami tak jak prerie Ameryki Północnej, a jednak mamy się czym pochwalić. W kilku regionach kraju znaleziono tysiące tropów, które pozwalają odtworzyć, jak wielkie stada wędrowały brzegami dawnych jezior i mórz. Na Śląsku, w dawnej cegielni, odkryto skamieniałości drapieżników i roślinożerców z przełomu triasu i jury, a odkrycia te opisano w prestiżowych czasopismach naukowych.
Polscy badacze od dziesięcioleci prowadzą badania na całym świecie. W latach 60. i 70. polskie wyprawy naukowe przywiozły znakomite okazy, które do dziś są ozdobą kolekcji Instytutu Paleobiologii PAN w Warszawie.
Zagłada i ocalenie
Pod koniec ery dinozaurów świat spotkała katastrofa na skalę globalną. Niebo pociemniało, a klimat gwałtownie się zmienił. Zginęły nie tylko dinozaury, ale też wiele innych grup zwierząt w morzach i na lądzie.
Wymieranie otworzyło drogę ssakom, które wcześniej żyły w cieniu wielkich gadów, a w końcu dały początek także naszemu gatunkowi.
Gdzie zobaczyć dinozaury
W Polsce działa kilka parków dinozaurów z modelami naturalnej wielkości i muzeów z prawdziwymi skamieniałościami. Warto odwiedzić Muzeum Ewolucji w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, a także miejsca, w których można zobaczyć tropy pod gołym niebem – to wycieczka, która zachwyci nie tylko kilkulatków.
Jak samemu szukać skamieniałości
Nie trzeba być naukowcem, by znaleźć skamieniałość. W kamieniołomach na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, w okolicach Kielc czy na plażach Bałtyku można trafić na amonity, belemnity, muszle i odciski roślin sprzed milionów lat. Wystarczy uważnie oglądać kamienie, a każdy znaleziony okaz zapisać w notesie – gdzie i kiedy został znaleziony.
Trzeba jednak pamiętać o zasadach. Na terenie rezerwatów i parków narodowych nie wolno niczego zabierać, a do czynnych kamieniołomów wchodzi się tylko za zgodą właściciela. Cenne znaleziska warto pokazać w muzeum – amatorzy wielokrotnie przyczynili się do ważnych odkryć.
Najczęstsze pytania
Czy w Polsce żyły dinozaury?
Tak. W kilku regionach kraju znaleziono tropy i kości dinozaurów oraz innych gadów sprzed milionów lat.
Gdzie w Polsce zobaczyć szkielety i tropy?
M.in. w Muzeum Ewolucji PAN w Warszawie, w parkach dinozaurów oraz w miejscach z tropami pod gołym niebem.
Czy pterozaury to dinozaury?
Nie. Latające pterozaury i morskie plezjozaury to inne grupy gadów, choć żyły w tym samym czasie co dinozaury.