Przez ponad sto lat Polacy żyli w trzech różnych państwach, pod obcą władzą, z innym prawem, szkołą i walutą. Mimo to przetrwał język, kultura i pamięć o niepodległości. Sprawdź w 12 pytaniach, co wiesz o rozbiorach, zrywach zbrojnych i codziennym oporze Polaków.
Życie bez własnego państwa
Pod koniec XVIII wieku Polska zniknęła z mapy Europy, a jej ziemie podzielili między siebie sąsiedzi. Dla mieszkańców oznaczało to, że w zależności od miejsca urodzenia chodzili do innej szkoły, służyli w innej armii, płacili innymi pieniędzmi i podlegali innemu prawu. Rodziny mieszkające kilkadziesiąt kilometrów od siebie mogły żyć w zupełnie różnych światach.
Każdy z zaborów miał swoją specyfikę. W jednym urzędnicy tępili polski język w szkołach i urzędach, w innym Polacy uzyskali z czasem szeroką autonomię, własne uczelnie i sejm krajowy. Różnice widać do dziś – w układzie linii kolejowych, w architekturze miast, a nawet w wynikach wyborów, które socjologowie porównują z dawnymi granicami zaborów.
Walka z bronią i bez broni
Zbrojne zrywy przynosiły ogromne straty: śmierć tysięcy młodych ludzi, konfiskaty majątków, zsyłki na Syberię i represje wobec całych rodzin. Po każdej klęsce rosła liczba osób przekonanych, że trzeba szukać innej drogi. Tak narodził się program pracy organicznej i pracy u podstaw: budowania siły narodu przez gospodarkę, oświatę i spółdzielczość.
W Poznaniu Hipolit Cegielski zbudował od zera fabrykę maszyn rolniczych, która stała się jedną z największych w regionie. Powstawały polskie banki ludowe, kółka rolnicze i biblioteki. W Warszawie działał Uniwersytet Latający – tajne kursy, na których kobiety mogły zdobyć wykształcenie na poziomie uniwersyteckim. Spotkania odbywały się w prywatnych mieszkaniach i co jakiś czas zmieniały miejsce, żeby uniknąć policji.
Literatura i malarstwo ku pokrzepieniu serc
Kultura stała się jednym z najważniejszych sposobów podtrzymywania tożsamości. Po upadku jednego z powstań wielu artystów i polityków wyjechało do Francji, tworząc Wielką Emigrację. W Paryżu powstały arcydzieła romantyzmu, a Adam Mickiewicz napisał „Pana Tadeusza” – epopeję o świecie, którego już nie było.
Pod koniec XIX wieku Henryk Sienkiewicz pisał powieści historyczne, które miały „krzepić serca” czytelników przypomnieniem dawnej chwały. Jan Matejko malował ogromne płótna z najważniejszymi momentami dziejów Polski, a ludzie przyjeżdżali z daleka, żeby je zobaczyć. Dla wielu rodzin wieczorne czytanie Trylogii było lekcją historii, której nie było w szkole.
Pamięć, która przetrwała
Pamiątki z tego czasu można dziś oglądać w wielu muzeach: krzyże i biżuterię patriotyczną z czarnego metalu, pierścienie z symbolami żałoby narodowej, listy zesłańców i powstańcze mundury. Na cmentarzach w całej Polsce są kwatery uczestników zrywów, a w wielu miastach nazwy ulic przypominają ich przywódców.
W quizie sprawdzisz, czy pamiętasz, kto dokonał rozbiorów, kiedy wybuchały kolejne powstania i kto stał na ich czele.
Trzy zabory, trzy różne światy
Polacy pod władzą trzech mocarstw żyli w bardzo różnych warunkach. W zaborze pruskim szybko rozwijało się rolnictwo i spółdzielczość, ale władze prowadziły politykę germanizacji i wykupywały ziemię. W zaborze rosyjskim represje po kolejnych zrywach były szczególnie ciężkie, a jednocześnie rozwijał się przemysł – Łódź stała się jednym z największych ośrodków włókienniczych Europy. W Galicji, należącej do Austrii, po latach biedy Polacy uzyskali autonomię: polskie szkoły, urzędy i uniwersytety.
Te różnice widać do dziś. Na mapach wyników wyborów, układu sieci kolejowej czy nawet zwyczajów kulinarnych często da się dostrzec dawne granice zaborów. Historycy i socjologowie mówią wręcz o „pamięci krajobrazu”, która przetrwała ponad sto lat po zjednoczeniu ziem polskich.
Wiek XIX to również czas wielkiej emigracji – politycznej i zarobkowej. Miliony ludzi wyjechały za ocean, a polskie parafie, gazety i stowarzyszenia powstawały od Chicago po Kurytybę.
Najczęstsze pytania
Czym była praca organiczna?
To program wzmacniania polskiego społeczeństwa przez gospodarkę, edukację i samopomoc zamiast walki zbrojnej. Rozwijał się szczególnie w drugiej połowie XIX wieku.
Czym był Uniwersytet Latający?
To nielegalne kursy na poziomie akademickim, prowadzone w Warszawie w prywatnych mieszkaniach. Uczyły się na nich głównie kobiety, którym zamknięto drogę na uczelnie.
Co to była biżuteria patriotyczna?
Czarne krzyżyki, bransolety i pierścienie noszone na znak żałoby narodowej. Popularne były zwłaszcza w drugiej połowie XIX wieku.