Konstytucja to najważniejszy akt prawny w państwie: określa, kto rządzi, jak wybiera się władze i jakie prawa ma obywatel. Polska ma za sobą długą i burzliwą historię ustaw zasadniczych. Sprawdź w 8 pytaniach, ile o nich wiesz.
Czym właściwie jest konstytucja
Konstytucja to akt prawny, który stoi na szczycie hierarchii prawa. Ustawy, rozporządzenia i przepisy lokalne muszą być z nią zgodne, a jeśli nie są, może je podważyć sąd konstytucyjny. Konstytucja opisuje, jak działa państwo: kto stanowi prawo, kto rządzi, kto sądzi i jakie prawa przysługują obywatelom. Nazywa się ją też ustawą zasadniczą.
Pierwsze nowoczesne konstytucje powstały w XVIII wieku, w epoce oświecenia. Ich twórcy wierzyli, że władza powinna opierać się na spisanych zasadach, a nie na woli jednego człowieka. Wprowadzały trójpodział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, tak by każda z nich mogła kontrolować pozostałe.
Jak zbudowana jest obecna konstytucja
Obecna Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej składa się z preambuły i 243 artykułów podzielonych na 13 rozdziałów. Preambuła zaczyna się od słów „My, Naród Polski” i łączy w sobie odwołania do wierzących w Boga oraz do tych, którzy nie podzielają tej wiary, a źródła wartości widzą gdzie indziej. Ten kompromis był wynikiem długich sporów w czasie prac nad tekstem.
Rozdziały opisują między innymi wolności i prawa obywateli, źródła prawa, Sejm i Senat, prezydenta, rząd, sądy, finanse publiczne i samorząd terytorialny. Jest też rozdział o stanach nadzwyczajnych, które można wprowadzić w razie wojny, klęski żywiołowej czy zagrożenia ustroju.
Jak zmienić konstytucję
Zmiana konstytucji jest celowo trudniejsza niż zmiana zwykłej ustawy. Sejm musi przyjąć poprawkę większością dwóch trzecich głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, a Senat – bezwzględną większością głosów. Jeśli zmiana dotyczy podstaw ustroju, praw obywateli albo samej procedury zmiany, można dodatkowo zarządzić referendum. Obecna konstytucja była dotąd zmieniana tylko dwa razy.
Kto pilnuje konstytucji
Strażnikiem zgodności prawa z konstytucją jest Trybunał Konstytucyjny. Prawa obywateli chroni też Rzecznik Praw Obywatelskich, do którego może zwrócić się każdy, kto uważa, że władza naruszyła jego wolności. Sądy, wydając wyroki, również odwołują się do konstytucji – jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że sama stanowi inaczej.
Konstytucje jako symbol
W polskiej historii konstytucje bywały nie tylko dokumentami prawnymi, ale też symbolami. Jedna z nich jest dziś świętem państwowym obchodzonym w maju – przywróconym oficjalnie w 1990 roku, po latach, gdy władze nie chciały jego obchodów. Oryginał tej ustawy przechowuje Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Inne konstytucje kojarzą się z autorytarnymi rządami albo z ustrojem narzuconym z zewnątrz.
W quizie sprawdzisz, czy pamiętasz, kiedy uchwalano kolejne konstytucje, jak się je nazywa i kto się im sprzeciwiał.
Prawa i obowiązki w codziennym życiu
Konstytucja wydaje się odległa od codzienności, a jednak to z niej wynika wiele rzeczy, które uważamy za oczywiste. Prawo do bezpłatnej nauki w szkole publicznej, wolność zgromadzeń, tajemnica korespondencji czy prawo do sądu – wszystkie mają swoje źródło w ustawie zasadniczej. Gdy uchwalana jest nowa ustawa, prawnicy pytają przede wszystkim, czy nie narusza tych gwarancji.
Obywatel może też sam bronić swoich praw. Skarga konstytucyjna pozwala zakwestionować przepis, na podstawie którego zapadło ostateczne rozstrzygnięcie w jego sprawie. Rzecznik Praw Obywatelskich przyjmuje zgłoszenia o naruszeniach wolności i może zainterweniować w urzędzie czy sądzie.
Warto choć raz przeczytać konstytucję w całości – zajmuje to około godziny. Wiele osób jest zaskoczonych, jak przystępnym językiem napisano część artykułów i ile z nich dotyczy zwykłych spraw: rodziny, pracy, ochrony środowiska czy dostępu do informacji publicznej.
Najczęstsze pytania
Ile artykułów ma Konstytucja RP?
Obecna konstytucja ma 243 artykuły podzielone na 13 rozdziałów, poprzedzone preambułą.
Jak można zmienić konstytucję?
Sejm musi przyjąć zmianę większością dwóch trzecich głosów, a Senat bezwzględną większością. W niektórych przypadkach można zarządzić referendum.
Kto pilnuje zgodności prawa z konstytucją?
Przede wszystkim Trybunał Konstytucyjny. Prawa obywateli chroni też Rzecznik Praw Obywatelskich.