Rzeczpospolita Obojga Narodów była przez dwa stulecia jednym z największych państw Europy: wielojęzycznym, wielowyznaniowym i rządzonym przez szlachtę, która była dumna ze swoich wolności. Sprawdź w 10 pytaniach, jak powstała, jak działała i z czego słynęła.
Państwo wielu języków i wyznań
W szczytowym okresie, na początku XVII wieku, Rzeczpospolita zajmowała blisko milion kilometrów kwadratowych – od Bałtyku po okolice Morza Czarnego i od Odry po Dniepr. Na tym obszarze mówiono po polsku, litewsku, rusku, niemiecku, w jidysz i po ormiańsku, a obok katolików żyli prawosławni, protestanci, Żydzi, muzułmańscy Tatarzy i karaimi. Podróżnik z zachodu Europy mógł w ciągu tygodnia zobaczyć kościół, cerkiew, synagogę i meczet.
Ta różnorodność była źródłem siły i napięć. Kupcy żydowscy i ormiańscy prowadzili handel na wschód, niemieccy mieszczanie budowali bogactwo miast, a tatarskie chorągwie walczyły w wojsku Rzeczypospolitej. Jednocześnie spory o prawa wyznań i przywileje poszczególnych grup wracały na każdym zgromadzeniu szlachty.
Szlachta i jej wolności
Szlachta stanowiła około dziesięciu procent mieszkańców – więcej niż w większości państw Europy. Była bardzo zróżnicowana: od magnatów władających ogromnymi latyfundiami po szlachtę zagrodową, która sama uprawiała pole i różniła się od chłopów głównie herbem i przywilejami. Wszystkich łączyło przekonanie, że są równymi obywatelami i że żadna władza nie może ich zmusić do niczego bez ich zgody.
Polityka toczyła się na sejmikach ziemskich, gdzie szlachta danej ziemi wybierała posłów i dawała im instrukcje. Po powrocie posłowie zdawali relację ze swojej pracy. Taki system dawał szlachcie realny wpływ na państwo, ale z czasem stał się też narzędziem w rękach magnatów, którzy potrafili przekupić lub przekrzyczeć całe zgromadzenie.
Sarmaci w kontuszu
Szlachta wierzyła, że wywodzi się od starożytnych Sarmatów – walecznego ludu ze stepów. Ten mit wpłynął na modę, obyczaje i sztukę. Strój szlachecki składał się z żupana, kontusza z rozciętymi rękawami i bogato tkanego pasa, a do tego szabli przy boku. Najbardziej cenione pasy powstawały w persjarniach, między innymi w Słucku, i do dziś są ozdobą muzealnych kolekcji.
Sarmatyzm to także portrety trumienne – malowane na blasze wizerunki zmarłych, przytwierdzane do trumny w czasie pogrzebu – oraz zamiłowanie do gościnności. Szlachecki dwór miał być otwarty dla podróżnych, a uczta mogła trwać kilka dni.
Spichlerz Europy
Podstawą bogactwa Rzeczypospolitej było zboże. Każdej wiosny flisacy spławiali Wisłą tratwy i statki pełne ziarna do Gdańska, skąd kupcy holenderscy wieźli je dalej na zachód. W Gdańsku powstawały ogromne spichlerze, a miasto stało się jednym z najbogatszych portów nad Bałtykiem. Zyski z handlu płynęły głównie do właścicieli ziemskich – a koszt ponosili chłopi, coraz mocniej obciążeni pańszczyzną.
Pytania w quizie dotyczą tego, jak powstało wspólne państwo, jak działał jego ustrój i z czego słynęło jego wojsko.
Miasta, druk i szkoły
Choć Rzeczpospolitą kojarzymy głównie ze szlachtą, ogromną rolę odgrywały miasta. Gdańsk był jednym z najbogatszych portów Europy, Kraków słynął z drukarni i akademii, a Wilno i Lwów przyciągały kupców ze Wschodu i Zachodu. W miastach mieszkali obok siebie Polacy, Niemcy, Żydzi, Ormianie i Włosi, a każda z tych grup miała własne cechy, świątynie i zwyczaje.
W XVI wieku rozkwitła literatura w języku polskim. Mikołaj Rej przekonywał, że „Polacy nie gęsi, iż swój język mają”, a Jan Kochanowski pokazał, że po polsku można pisać poezję na europejskim poziomie. Działały też szkoły jezuickie i protestanckie gimnazja, które kształciły synów szlacheckich i mieszczańskich.
Długie stulecie wojen w XVII wieku osłabiło państwo: przez kraj przetaczały się kolejne najazdy, miasta płonęły, a epidemie dziesiątkowały ludność. To, jak Rzeczpospolita podnosiła się z tych kryzysów, a w końcu nie zdołała się obronić, wciąż jest przedmiotem sporów historyków.
Najczęstsze pytania
Dlaczego Rzeczpospolitą nazywano „spichlerzem Europy”?
Bo eksportowała ogromne ilości zboża, spławianego Wisłą do Gdańska i sprzedawanego dalej kupcom z Niderlandów i innych krajów.
Czym był sarmatyzm?
To kultura i ideologia szlachty, oparta na przekonaniu o pochodzeniu od starożytnych Sarmatów. Wpłynęła na strój, obyczaje, sztukę i poczucie szlacheckiej wyjątkowości.
Jak duża była Rzeczpospolita?
W szczytowym okresie, na początku XVII wieku, zajmowała blisko milion kilometrów kwadratowych i była jednym z największych państw Europy.