Pierwsze wieki państwa polskiego to czas grodów z drewna i ziemi, chrztu, koronacji i podziałów między synami władców. Sprawdź w 10 pytaniach, ile pamiętasz z epoki Piastów – od legendarnych początków po zjednoczenie królestwa w XIV wieku.
Państwo z drewna i ziemi
Kiedy wyobrażamy sobie początki Polski, łatwo pomyśleć o kamiennych zamkach. Tymczasem pierwsze ośrodki władzy Piastów były grodami: osadami otoczonymi potężnymi wałami z drewna, ziemi i kamieni. Wały w Gnieźnie czy Poznaniu miały kilkanaście metrów szerokości, a w środku stały drewniane domy, warsztaty i – od czasów chrystianizacji – pierwsze murowane kościoły.
W grodzie rezydował władca albo jego przedstawiciel, drużyna wojów, rzemieślnicy i służba. Wokół rozciągały się osady, które dostarczały żywności i opłacały daniny. Władca stale objeżdżał swoje ziemie, bo tylko osobista obecność pozwalała mu sprawować sądy, ściągać podatki i pilnować lojalności możnych.
Gdzie dziś zobaczyć ślady pierwszych Piastów
Najwięcej śladów tej epoki znajdziesz na Szlaku Piastowskim w Wielkopolsce i na Kujawach. Na wyspie Ostrów Lednicki zachowały się ruiny palatium – kamiennej siedziby władcy z kaplicą – a obok muzeum pokazuje, jak wyglądało życie w grodzie. W Poznaniu, na Ostrowie Tumskim, archeolodzy odkryli fundamenty jednej z najstarszych świątyń w Polsce. W Gieczu można obejrzeć pozostałości grodu i romańskiego kościoła, a w Kruszwicy stoi ceglana wieża, którą legenda wiąże z królem Popielem zjedzonym przez myszy.
Ta legenda pochodzi z najstarszej polskiej kroniki, spisanej na początku XII wieku przez zakonnika nazywanego dziś Gallem Anonimem. Nie znamy jego prawdziwego imienia ani dokładnego pochodzenia. Wiemy, że pisał po łacinie na dworze księcia i że chciał pokazać dynastię w jak najlepszym świetle – dlatego jego kronika jest jednocześnie bezcennym źródłem i opowieścią z wyraźną tezą.
Jak historycy poznają tak odległe czasy
Pisanych źródeł z X i XI wieku jest niewiele, więc ogromną rolę odgrywa archeologia. Dendrochronologia, czyli datowanie drewna na podstawie słojów, pozwala ustalić, w którym roku ścięto drzewa użyte do budowy wału – czasem z dokładnością do jednego sezonu. Dzięki temu wiemy, że wiele grodów powstało w krótkim czasie, co świadczy o sprawnej, centralnej władzy.
Cenne są też monety, skarby ukrywane w ziemi i zapiski kronikarzy z sąsiednich krajów. Najstarsza wzmianka o państwie Piastów pochodzi zresztą nie z Polski, lecz z relacji podróżnika, który opisał je z perspektywy kupców handlujących w Europie Środkowej.
Od jednego państwa do dzielnic i z powrotem
Historia Piastów to opowieść o budowaniu państwa, jego rozpadzie na mniejsze księstwa i ponownym zjednoczeniu. W okresie podziałów każdy książę miał swój dwór, swoje wojsko i swoje ambicje, a granice zmieniały się po każdej śmierci i każdym sojuszu. Jednocześnie był to czas szybkiego rozwoju: zakładano miasta na prawie niemieckim, przybywali osadnicy, powstawały klasztory, szpitale i szkoły.
W quizie sprawdzisz, czy pamiętasz najważniejsze postacie i wydarzenia tej epoki – od chrztu po koronację, która zakończyła okres podziałów.
Codzienność w państwie pierwszych władców
Większość ludności ówczesnych ziem polskich żyła na wsi i uprawiała proso, żyto oraz pszenicę. Hodowano świnie, bydło i kury, a z lasu przynoszono miód, grzyby, drewno i zwierzynę. Pieniądz kruszcowy był rzadkością – płacono srebrem na wagę, a archeolodzy wciąż znajdują skarby z pociętymi monetami arabskimi i niemieckimi.
Chrześcijaństwo przychodziło powoli. Nowa religia wprowadzała pismo, łacinę, kamienne kościoły i biskupstwa, ale dawne zwyczaje długo żyły obok niej. Jeszcze przez pokolenia ludzie palili ognie w czasie przesilenia i odprawiali obrzędy ku czci przodków. Zakony przynosiły nowe metody uprawy, a klasztory stawały się ośrodkami nauki i przepisywania ksiąg.
Warto pamiętać, że Piastowie rządzili nie tylko w Krakowie czy Gnieźnie. Gałęzie dynastii utrzymały się na Śląsku i Mazowszu jeszcze długo po wygaśnięciu linii królewskiej – ostatni śląski Piast zmarł dopiero w XVII wieku.
Najczęstsze pytania
Skąd pochodzi nazwa „Piastowie”?
Nazwa pochodzi od legendarnego protoplasty rodu wymienionego w kronice Galla Anonima. Sami władcy tak się nie nazywali – określenie upowszechnili historycy w XVII wieku.
Gdzie zobaczyć zabytki z czasów pierwszych Piastów?
Najwięcej jest na Szlaku Piastowskim: w Gnieźnie, Poznaniu, na Ostrowie Lednickim, w Gieczu, Kruszwicy i Strzelnie.
Kim był Gall Anonim?
To autor najstarszej polskiej kroniki, spisanej po łacinie na początku XII wieku. Jego prawdziwe imię pozostaje nieznane.