Przez ponad siedem wieków na polskim tronie zasiadali władcy z kilku dynastii, a od XVI wieku także królowie wybierani przez szlachtę. Ten trudny quiz sprawdza, czy potrafisz ułożyć ich we właściwej kolejności i skojarzyć z najważniejszymi momentami w historii państwa.
Poczet, który wisiał w każdej szkole
W XIX wieku, gdy Polski nie było na mapie, Jan Matejko narysował serię portretów władców – „Poczet królów i książąt polskich”. Rysunki, wydawane jako reprodukcje, trafiły do domów i szkół, a dla kolejnych pokoleń stały się sposobem na wyobrażenie sobie ludzi, z których większości nikt nigdy nie namalował za życia. Matejko opierał się na kronikach, nagrobkach i własnej wyobraźni, więc wiele twarzy z pocztu to interpretacja, a nie portret.
Jak zostawało się królem
W średniowieczu tron przechodził zwykle w obrębie rodu, choć rzadko bez sporów – o władzę walczyli bracia, synowie i stryjowie. Król potrzebował też korony w sensie dosłownym: koronacja nadawała mu pełnię władzy i była potwierdzeniem jego pozycji wobec innych władców Europy. Od XIV wieku królów koronowano w katedrze na Wawelu, a do koronacji używano miecza zwanego Szczerbcem. Ten miecz przetrwał wojny i rozbiory i można go dziś zobaczyć w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu.
Gdy wygasła ostatnia dynastia dziedziczna, szlachta wprowadziła wolną elekcję. Każdy szlachcic mógł osobiście przyjechać na pole elekcyjne pod Warszawą i oddać głos – na niektóre elekcje zjeżdżało kilkadziesiąt tysięcy osób z całego kraju. W czasie bezkrólewia państwem kierował prymas jako interrex, a sejmy zwoływane po kolei przygotowywały wybór, przeprowadzały go i kończyły się koronacją.
Umowa z narodem szlacheckim
Wybrany król nie dostawał władzy bez warunków. Musiał zaprzysiąc stałe zasady ustroju, które obowiązywały każdego monarchę, oraz osobne zobowiązania, tak zwane pacta conventa – obietnice wyborcze, na przykład budowy floty, spłaty długów czy wystawienia wojska. Jeśli król łamał przysięgę, szlachta uważała, że ma prawo wypowiedzieć mu posłuszeństwo.
Wśród kandydatów na tron byli Francuzi, Szwedzi, Węgrzy, Sasi i Polacy. Zagraniczni monarchowie przywozili ze sobą dwór, artystów i kucharzy, a wraz z nimi nowe mody. Wielu z nich nigdy dobrze nie nauczyło się polskiego.
Gdzie spoczywają królowie
Większość polskich władców pochowano w katedrze wawelskiej, w nagrobkach w nawie i w kryptach pod posadzką. Zwiedzając je, można prześledzić zmiany w sztuce od gotyku po klasycyzm: od kamiennych postaci śpiących rycerzy po renesansowe kaplice z kopułami. Renesansowa kaplica ze złoconą kopułą, dobudowana do katedry w XVI wieku, uważana jest za jeden z najpiękniejszych zabytków tej epoki na północ od Alp.
Jak rozwiązywać ten quiz
Pytania idą od początków państwa do upadku Rzeczypospolitej. Jeśli nie pamiętasz kolejności, pomyśl o dynastiach: najpierw Piastowie, potem kolejne rody panujące, a na końcu królowie elekcyjni z różnych krajów. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, więc nawet po pomyłce wiesz więcej.
Koronacje, insygnia i skarbiec
Królewska władza potrzebowała widocznych znaków. Podczas koronacji władca otrzymywał miecz, berło, jabłko królewskie i koronę, a uroczystość prowadził arcybiskup. Najsłynniejszy polski miecz koronacyjny, Szczerbiec, przetrwał wojny i wędrówki po Europie i dziś można go oglądać na Wawelu. Większość dawnych insygniów zaginęła jednak w XVIII wieku, gdy skarbiec wywieziono z Krakowa.
Królowie nie rządzili sami. Obok nich działali kanclerze, podskarbiowie i hetmani, a z czasem coraz więcej do powiedzenia mieli posłowie na sejmie. Dlatego historycy często dzielą dzieje Polski nie tylko według panujących, ale także według dynastii i ustrojów: monarchia patrymonialna, rozbicie dzielnicowe, monarchia stanowa, wreszcie Rzeczpospolita szlachecka z wolną elekcją.
Dobra rada przed startem: zamiast uczyć się listy na pamięć, spróbuj połączyć władców w pary ojciec–syn albo poprzednik–następca i powiązać ich z jednym wydarzeniem. Taka siatka skojarzeń trzyma się w głowie dużo dłużej niż suchy wykaz imion.
Najczęstsze pytania
Gdzie koronowano polskich królów?
Od XIV wieku większość koronacji odbywała się w katedrze na Wawelu w Krakowie. Wcześniej koronowano władców między innymi w Gnieźnie.
Czym była wolna elekcja?
To sposób wyboru króla w Rzeczypospolitej, w którym głos mógł oddać osobiście każdy szlachcic. Wybory odbywały się na polu elekcyjnym pod Warszawą.
Co to jest Szczerbiec?
To koronacyjny miecz polskich królów, jedyny zachowany element dawnych insygniów koronacyjnych. Jest przechowywany na Wawelu.