Od średniowiecznych starć z sąsiadami po walki na frontach II wojny światowej – bitwy wyznaczały granice Polski i kształtowały pamięć narodową. Sprawdź w 10 pytaniach, czy pamiętasz, kto, z kim i kiedy walczył w najważniejszych bitwach polskiej historii.
Bitwy, które oglądamy na płótnie
Wiele bitew znamy nie z podręcznika, lecz z obrazów. „Bitwa pod Grunwaldem” Jana Matejki ma 426 na 987 centymetrów i wisi w Muzeum Narodowym w Warszawie. Na płótnie kłębią się setki postaci, a malarz celowo pominął zasady perspektywy, żeby widz miał wrażenie, że stoi w samym środku walki. W czasie II wojny światowej obraz ukryto przed okupantem, który chciał go zniszczyć – przetrwał zakopany w skrzyni.
We Wrocławiu można zobaczyć „Panoramę Racławicką”, gigantyczne malowidło o długości ponad stu metrów, zawieszone w okrągłej rotundzie. Widz staje pośrodku, a sztucznie usypany teren przed płótnem sprawia, że granica między obrazem a rzeczywistością się zaciera. Panorama trafiła do Wrocławia ze Lwowa po wojnie i przez dziesięciolecia czekała zwinięta w magazynie, zanim pokazano ją publiczności.
Rekonstrukcje, czyli historia na żywo
Co roku w lipcu na polach pod Grunwaldem tysiące rekonstruktorów w zbrojach odtwarzają średniowieczną bitwę przed dziesiątkami tysięcy widzów. To jedna z największych imprez tego typu w Europie. Uczestnicy szyją stroje według wzorów z epoki, wykuwają miecze i uczą się dawnych technik walki. Podobne inscenizacje odbywają się w wielu miejscach Polski – od pól napoleońskich po pola bitew z września 1939 roku.
Rekonstrukcja nie jest dokładnym odtworzeniem wydarzeń. Liczba walczących jest wielokrotnie mniejsza, a scenariusz musi być bezpieczny dla uczestników. Dla wielu osób to jednak najlepszy sposób, żeby zobaczyć, jak wyglądało uzbrojenie, ile ważyła zbroja i jak trudno było porozumieć się w zgiełku pola walki.
Pieśni i pomniki
Niektóre bitwy przeszły do kultury przez piosenki. „Czerwone maki na Monte Cassino” powstały w nocy przed ostatnim szturmem na klasztor we Włoszech – słowa napisał Feliks Konarski, a muzykę Alfred Schütz. Na polskim cmentarzu wojennym pod klasztorem spoczywa ponad tysiąc żołnierzy, a każdego roku w maju przyjeżdżają tam delegacje z Polski.
Na Westerplatte w Gdańsku zachowały się ruiny koszar i wartownia, w której dziś działa muzeum. Pomnik Obrońców Wybrzeża stoi na kopcu u wejścia do portu i widać go z pokładu każdego statku wpływającego do Gdańska.
Jak historycy badają dawne bitwy
Kroniki często przesadzały z liczbą wrogów i strat, bo miały wychwalać zwycięzców. Dlatego historycy porównują relacje obu stron, a archeolodzy szukają na polach bitew grotów strzał, kul i fragmentów uzbrojenia. Wykrywacze metali i zdjęcia lotnicze pozwoliły w ostatnich latach poprawić wiedzę o przebiegu niejednej bitwy – czasem okazuje się, że walczono kilkaset metrów od miejsca, w którym stoi pomnik.
W quizie sprawdzisz, czy pamiętasz najważniejsze starcia: od średniowiecza, przez wojny XVII wieku i epokę napoleońską, po II wojnę światową.
Wojsko na przestrzeni wieków
Polskie wojsko zmieniało się razem z państwem. Drużyny pierwszych władców tworzyli zawodowi wojownicy utrzymywani przez księcia. W średniowieczu podstawą było pospolite ruszenie – obowiązek stawienia się do walki przez rycerstwo. W kolejnych stuleciach rosło znaczenie wojsk zaciężnych, artylerii i piechoty, a jazda przechodziła od ciężkich zbroi do lżejszych formacji.
Wiele starć wygrywano nie liczebnością, lecz manewrem, znajomością terenu i odwagą dowódców. Historycy wojskowości chętnie analizują polskie bitwy na wykładach, bo pokazują, jak mniejsza armia może pokonać silniejszego przeciwnika. Z drugiej strony przypominają też o porażkach, z których wyciągano – albo nie – wnioski.
Za każdą bitwą stoją ludzie: żołnierze, którzy maszerowali setki kilometrów, ich rodziny czekające na wieści i mieszkańcy wsi, przez które przechodziły armie. Ich listy i pamiętniki pozwalają zobaczyć wojnę z innej perspektywy niż ta z obrazów i podręczników.
Najczęstsze pytania
Gdzie można zobaczyć obraz „Bitwa pod Grunwaldem”?
Obraz Jana Matejki wisi w Muzeum Narodowym w Warszawie. Ma 426 na 987 centymetrów.
Czym jest Panorama Racławicka?
To ogromne malowidło panoramiczne o długości ponad stu metrów, pokazywane w specjalnej rotundzie we Wrocławiu.
Kiedy odbywają się inscenizacje pod Grunwaldem?
Co roku w lipcu, na polach w okolicach wsi Stębark i Grunwald na Warmii i Mazurach.