PRL zostawił po sobie nie tylko szare bloki, ale też odważną architekturę, wybitne plakaty i przedmioty, które dziś osiągają rekordowe ceny na aukcjach. Ten quiz sprawdzi, czy znasz budowle i wzornictwo tamtych lat.
Od socrealizmu do modernizmu
Architektura PRL przeszła kilka wyraźnych etapów. Na początku lat 50. obowiązywał socrealizm – styl narzucony z Moskwy, który miał być „narodowy w formie i socjalistyczny w treści”. Powstawały monumentalne gmachy z kolumnadami, attykami i rzeźbami robotników, a nowe osiedla projektowano z szerokimi alejami do defilad. Po 1956 roku architekci odetchnęli – wrócił modernizm, szkło, beton i odważne konstrukcje inspirowane światowymi trendami.
W latach 60. i 70. powstały budynki, które dziś uważane są za perły modernizmu: pawilony handlowe ze szklanymi ścianami, hale sportowe o niezwykłych dachach, dworce i kina. Niestety, wiele z nich zburzono po 1989 roku, uznając za brzydkie pozostałości minionej epoki. Dziś miłośnicy architektury walczą o ochronę tych, które przetrwały.
Bloki dla milionów
Po wojnie Polska potrzebowała milionów mieszkań. Zniszczone miasta, migracje i szybki rozwój przemysłu sprawiły, że budownictwo stało się priorytetem. Odpowiedzią były wielkie osiedla z bloków wznoszonych w tempie wcześniej niespotykanym. Mieszkania były małe, standardowe i często źle wykończone, ale dla rodzin, które wcześniej gnieździły się w ciasnych pokojach, oznaczały ogromny awans: łazienkę, centralne ogrzewanie i ciepłą wodę.
Projektanci osiedli dbali o zieleń, szkoły, przedszkola i sklepy w zasięgu spaceru. Dziś urbaniści przyznają, że wiele z tych założeń było lepiej przemyślanych niż współczesne osiedla deweloperskie, choć same budynki wymagają remontów i ocieplenia.
Wzornictwo, które wraca do łask
Polskie wzornictwo z lat 50. i 60. przeżywa dziś renesans. Fotele o smukłych nogach, lampy, szkło z hut w Krośnie czy Ząbkowicach, ceramika i tkaniny projektowane przez wybitnych artystów stały się przedmiotem pożądania kolekcjonerów z całego świata. W muzeach powstają wystawy poświęcone designowi PRL, a dawne fabryki wznawiają produkcję kultowych modeli.
Sztuka na ulicy
PRL to także czas, gdy sztuka wyszła na ulice. Artyści dostawali zamówienia na dekoracje osiedli, szkół i zakładów pracy, a ich prace oglądały codziennie tysiące przechodniów. Na fasadach budynków pojawiały się mozaiki, płaskorzeźby i murale, z których wiele przetrwało do dziś.
Jak patrzeć na dziedzictwo PRL
Ocena architektury i sztuki z czasów PRL budzi emocje. Dla jednych to symbole zniewolenia, dla innych – świadectwo talentu ludzi, którzy tworzyli w trudnych warunkach. Konserwatorzy zabytków coraz częściej wpisują powojenne budynki do rejestru, a mieszkańcy organizują spacery, podczas których przewodnicy opowiadają o historii osiedli i pawilonów. To dobry moment, by spojrzeć na otoczenie świeżym okiem.
Osiedla, które chce się chronić
Niektóre osiedla z czasów PRL zostały dziś docenione przez konserwatorów i urbanistów. Projektowano je z myślą o mieszkańcach: z dużą ilością zieleni, szkołami, przedszkolami, przychodniami i sklepami w zasięgu kilku minut spacerem. Wiele z nich zaprojektowali wybitni architekci, którzy łączyli funkcjonalność z ciekawą formą.
Mieszkańcy coraz częściej angażują się w ochronę swoich osiedli – walczą o zachowanie zieleni, mozaik i oryginalnych detali, organizują spacery z przewodnikiem i zbierają wspomnienia pierwszych lokatorów. To dowód, że architektura PRL nie jest już tylko szarym tłem, ale częścią dziedzictwa.
Najczęstsze pytania
Czy budynki z czasów PRL są zabytkami?
Część z nich została wpisana do rejestru zabytków lub objęta ochroną konserwatorską, np. wybrane budynki modernistyczne i socrealistyczne.
Gdzie zobaczyć design PRL?
W muzeach sztuki i designu, m.in. w muzeach narodowych, oraz na wystawach poświęconych polskiemu wzornictwu.
Czy meble z PRL są cenne?
Niektóre modele, zwłaszcza z lat 50. i 60., projektowane przez znanych projektantów, osiągają wysokie ceny na aukcjach.